تحلیلی بر مدیریت اراضی کشاورزی در شرکت‌های سهامی زراعی ایران: چالش‌ها و تنگناها

مفهوم مدیریت نظام‌های بهره‌برداری در شرکت‌های سهامی زراعی در ایران به‌ویژه پس از اجرای قانون اصلاحات ارضی در ابتدای دهه 40 مورد توجه قرار گرفته و به‌تدریج به یکی از ارکان برنامه‌های توسعه پایدار کشاورزی تبدیل شده است. خردی و پراکندگی اراضی کشاورزی و خلأ مدیریت تولید در غیاب عمده مالکین، موجب از هم‌گسیختگی ساختار تولید و مدیریت بخش وسیعی از اراضی کشاورزی شد. حال با توجه به عوامل مختلف خردی و پراکندگی اراضی کشاورزی از جمله ارث اسلامی بایستی تمهیداتی اساسی برای سامان‌دهی مالکیت و کاربری اراضی کشاورزی درنظر گرفته شود. بنابراین شرکت‌‌های سهامی زراعی به‌منظور تجمیع قطعات خرد و پراکنده و جلوگیری از خرد شدن و تقسیم اراضی کشاوری به قطعات کوچک غیراقتصادی. افزایش میزان سطح زیرکشت کشور، بهبود بهره‌وری اراضی کشاورزی، فراهم نمودن موجبات افزایش تولید و درآمد سرانه کشاورزان و ‌آشنا نمودن کشاورزان با فناوری‌های نوین به‌وجود آمد. براین اساس این بررسی با هدف تحلیل سامان‌دهی اراضی کشاورزی در شرکت‌های سهامی زراعی به‌صورت مروری انجام شده و چالش‌ها و تنگناها در این زمینه مورد واکاوی و صحت عمل یک مدیرعامل، فقدان انگیزه مالی برای کارکنان شرکت‌ها که اغلب حقوق ثابتی داشتند، فقدان امکانات برای پرورش استعدادهای مدیریتی و کارآفرین دهقانان، تحمیل الگوهای کشت از طرف مدیران بالادستی بدون توجه به شرایط منطقه‌ای که به خسارات فراوانی منجر می‌شد که ناشی از عدم تطبیق محصولات کاشته شده با اقلیم منطقه بود، کمبود مدیران با تجربه کافی به‌علاوه کمبود حقوق و مسئله مسکن سبب می‌شد که مدیران موجود در شرکت‌ها نیز بیش از سه تا چهار سال در این شرکت‌ها دوام نیاورند. نتایج این بررسی می‌تواند مدیران کشاورزی و ارگان‌های ذی‌ربط قرار گیرد بنابراین پیشنهاد سازمان مرکزی تعاون روستایی با اتخاذ راهبردهای متناسب و با رفع چالش‌ها و تنگناهای موردنظر مسیر توسعه این شرکت‌ها را هموار نماید.

واژه‌های کلیدی: شرکت سهامی زراعی، خردی و پراکندگی اراضی، یکپارچه‌سازی اراضی، سازمان‌دهی اراضی، مدیریت اراضی.

 

شرکت‌های سهامی زراعی نمونه کامل و جامعی از الگوی نظام بهره‌برداری و نهادی رسمی و قانونی در بخش کشاورزی است که در صورت طراحی و استقرار مناسب می‌تواند رهیافت مؤثر و کارآمدی از نظام تولید بخش کشاورزی را ارائه نماید. این نظام پاسخ‌گویی بسیاری از نیازها و مشکلات اساسی کشاورزی از قبیل خردی و پراکندگی اراضی، سطح پایین فن‌آوران، نواقص و زنجیره‌ تولید و ارزش، مناسبات غیررسمی و ناکارآمد، مدیریت منابع پایه و بسیار موارد دیگر بوده و در عین حال فرصت‌های مناسبی جهت توسعه بخش کشاورزی از ابعاد گوناگون را فراهم می‌کند (سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، 1397). براین اساس، با توجه به تجارب، مشکلات و چالش‌های مطرح شده در مطالعات پیشین، تلاش شده است، راهکارهای نو و جدیدی درخصوص رفع مشکلات و چالش‌های موجود به شرح زیر ارائه شود.

- تهیه نقشه کاداستر: باتوجه به اهمیت وضع مالکیت و تعیین حدود و ثغور واحدهای بهره‌برداری در مناطق روستایی، پیشنهاد می‌گردد، قبل از تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی نقشه کاداستر از واحدهای بهره‌برداری تهیه شود.

- مالکیت موقت: از آن‌جا که تبدیل مالکیت زمین به سهام از طریق واگذاری حق استفاده دائم و مطلق از اراضی کشاورزان به‌عنوان یکی از عوامل بروز مشکلات اجتماعی و ایجاد ذهنیت منفی در میان کشاورزان این واحدها محسوب شده است و سلب مالکیت دائم و مطلق اراضی کشاورز عامل مهمی در عدم استقبال کشاورز از این طرح و برنامه بوده است، از این‌رو پیشنهاد می‌گردد مالکیت دائم اراضی به مالکیت موقت (رهن اراضی کشاورزان) تغییر یابد، زیرا با انجام این امر کشاورز اطمینان خاطر پیدا می‌نماید که با شرکت و همکاری در اجرای این برنامه اراضی خود را از دست نخواهد دا د و احساس تعلق خاطری نسبت به این و احدها در او ایجاد می‌گردد.

- ایجاد استقلال عمل در تصمیم‌گیری: از آن‌جا که در سیاست‌های کنونی دولت، خصوصی‌سازی شرکت‌های زراعی مورد بررسی، توجه و تأکید قرار گرفته است؛ بنابراین، هیأت مدیره شرکت باید از استقلال عمل بالایی در تصمیم‌گیری در کلیه امور شرکت برخوردار شوند؛ بنابراین لازم است ضمن بازنگری مواد قانونی، وزارت جهاد کشاورزی استقلال عمل را به آنان تفویض نماید به سخن دیگر موافقت یا عدم موافقت تصمیمات شرکت نباید وابسته به تصویب وزارت جهاد کشاورزی باشد.

- انتخاب متولی برای واحدهای روستایی: در مواد قانون تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی به واحد روستائی اشاره شده است و از آن‌جا که با ایجاد شرکت‌های سهامی زراعی محدوده روستا به‌عنوان یک واحد تولیدی، اجتماعی اقتصادی از بین می‌رود وتبدیل به یک واحد روستایی مرکب از چندین ده مزرعه می‌گردد و از این‌رو باید متولی برای واحدهای روستایی مشخص شود؛ بنابراین پیشنهاد می‌گردد بعد از تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی فردی از سوی هیأت‌مدیره شرکت انتخاب و وظیفه محوله را انجام دهد.

- اجرای ‌طرح آگاه‌سازی نسبت به عملکرد شرکت سهامی زراعی: نتایج مطالعات نشان داده است یکی از مشکلات انحلال شرکت‌های سهامی زراعی عدم ‌آگاهی یا ‌آگاهی اندک و ناکافی کشاورزان نسبت به عملکرد شرکت‌‌های سهامی زراعی بوده است. از این‌رو به منظور ایجاد پذیرش پایدار از سوی کشاروزان نسبت به شرکت‌های مزبور پیشنهاد می‌گردد طرح آگاه‌سازی در مناطقی که مستعد برای تأسیس و راه‌‌اندازی این‌گونه شرکت‌ها شناخته شده‌‌اند برگزار گردد. البته شایان ذکر است در این طرح باید به کشاورزان اطلاعاتی راجع به  نقاط قوت و ضعف، تهدیدها و حمایت‌هایی که در این زمینه وجود دارد ارائه داد. با انجام این مرحله می‌توان به بیش از 95 درصد پذیرش پایدار بهره‌برداران و روستائیان دست یافت.

- ایجاد فرصت های شغلی برای فارغ‌التحصیلان گروه کشاورزی؛ از آن‌جا که توسعه و گسترش شرکت‌های سهامی زراعی بستر مناسبی برای اشتغال فارغ‌التحصیلان گروه عمده کشاورزی است، پیشنهاد می‌شود تحت آیین‌نامه یا تبصره‌ای، هیأت‌مدیره، شرکت را ملزم به استخدام نیروی متخصص بومی نماید، با انجام این عمل می‌توان فرصت‌های شغلی برای این گروه از فارغ‌التحصیلان ایجاد نمود و در ضمن شرکت‌های سهامی زراعی می‌توانند از نیروی متخصص و دانشگاهی در کنار نیروی کار بی‌سواد و کم‌سواد بومی بهره‌مند شوند.

- در کلیه مواد قانون و اساسنامه باید متولی اصلی راه‌ندازی و تأسیس مجدد شرکت‌های سهامی زراعی اصلاح شود.

- کاهش سهم مالیات، عوارض، حق‌الثبت و هزینه‌های شرکت: به‌منظور رشد و توسعه شرکت‌های سهامی زراعی پیشنهاد می‌شود ماده یازدهم قانون تشکیل شرکت‌های سهامی زارعی اصلاح شود به‌طوری که در این ماده اشاره شده است این‌گونه شرکت‌ها تا ده سال از پرداخت هرگونه مالیات، عوارض، حق‌الثبت و هزینه‌ها و وجوهی که طبق قوانین، سایر شرکت‌ها متعهد به پرداخت آن هستند معاف هستند که به‌نظر می‌رسد اگر بعد از پایان دو سال، شرایطی فراهم شود تا این‌گونه شرکت‌ها نسبت به سایر شرکت‌ها سهم کمتری در زمینه مالیات، عوارض، حق‌الثبت و هزینه‌ها بپردازند، این امر کمک زیادی به پایداری و ثبات شرکت‌های سهامی زراعی می‌نماید.

- توجه به بازاریابی خارجی: در ماده 27 قانون تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی به‌نظر می‌رسد علاوه بر موارد ذکر شده بهتر است به بازاریابی خارجی برای محصولات اساسی کشاورزی و دامی شرکت‌های سهامی زراعی نیز توجه شود.

- ایجاد صندوق ذخیره سود: از آن‌جا که از یک‌سو، ریسک‌پذیری فعالیت‌های کشاورزی بالاست و از سوی دیگر این بخش تحت‌تأثیر حوادث غیرمترقبه، آسیب‌پذیر است، از این‌رو پیشنهاد می‌گردد صندوقی تحت عنوان صندوق ذخیره سود شرکت‌های سهامی زراعی تأسیس شود تا در صورت بروز حوادث غیرمترقبه یا بحران مالی، این صندوق با حمایت‌های مالی به شرکت‌های متضرر بتواند حیات اقتصادی آن‌ها را حفظ نماید.

 

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش