پیامدهای اصلاحات اراضی در غرب ایران (مطالعة موردی: ایلام، کرمانشاه و لرستان)

در مقاله پیامدهای اصلاحات اراضی در غرب ایران علاوه بر پیامدهای اصلاحات ارضی در غرب ایران به‌عنوان مسئلة اصلی تحقیق، علل و عوامل و چگونگی اجرای برنامة اصلاحات ارضی نیز بررسی شده است. رویکرد پژوهش، کیفی بوده و داده‌ها از ‌آرشیو ملی اسناد و منابع کتابخانه‌ای، جمع‌آوری و به روش گراندد تئوری تجزیه و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان داد که اجرای اصلاحات ارضی در ایران متأثر از فشار نظام سرمایه‌داری جهانی، منجر به رکود کسب و کار روستایی و رونق سرمایه‌گذاری شهری شد. حمایت دولت از سرمایه‌گذاری‌های کلان نیز دو قطبی شدن کشاورزی را در پی داشت. سلب مالکیت از زنان و گسترش مالکیت حقوقی از دیگر پیامدهای مهم اصلاحات ارضی در غرب ایران بود. تجاری شدن کشاورزی، ظهور نظام ارباب‌رعیتی مدرن، اتکای دولت به فروش نفت و بی‌نیازی از اقتصاد وابسته به زمین از عمده‌ترین علل اجرای قانون اصلاحات ارضی در ایران به‌شمار می‌رفت.

واژگان کلیدی: ایلام، کرمانشاه، لرستان، اصلاحات ارضی.

 

پیامدهای اصلاحات اراضی در غرب ایران

(مطالعة موردی: ایلام، کرمانشاه و لرستان)[1]

اصلاحات ارضی مهم‌ترین رخداد تاریخ معاصر ایران در حوزة تحولات نظام مالکیت زمین بود و به‌رغم همة جنبه‌ها عقب‌ماندة آن، از قوانین پیشرفته‌ای به‌شمار می‌رفت که در ایران به اجرا درآمد. پژوهش‌هایی که در مورد این برنامه انجام شده است، به یک اعتبار، می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: 1. تمجیدکنندگان اصلاحات ارضی که این برنامه را برای رهایی دهقانان از یوغ اربابان مفید دانسته‌اند؛ 2. منتقدانی که اصلاحاتی ارضی را سبب بدبختی دهقانان دانسته‌اند.

در این دو دسته پژوهش بر طبقة دهقان‌، تمرکز شده و نتایج و پیامدهای اصلاحات ارضی برای طبقة مالکان به‌ندرت موردتوجه قرار گرفته است. یکی از اهداف نزدیک اصلاحات ارضی، جایگزینی طبقة کشاورز فاقد زمین با مالکان غایب بود. برنامة مذکور، کاستی‌های متعددی داشت، به گونه‌ای که بر مبنای تعداد کشاورزان صاحب نسق و مساحت زمین‌های مورد بهره‌برداری، حق مالکیت برای رعایای کشاورز از نیم هکتار تا بیش از 100 هکتار از دهی به ده دیگر نوسان داشت. در سه مرحلة اصلاحات ارضی، حدود 16 واحد سنجش محلی مانند: جفت، خروار، جریب من، پا، بُنه و مبنای تقسیم زمین قرار گرفت. این واحدها اندازه‌های متفاوتی داشتند که شرایط اقلیمی هر منطقه آن را ایجاد کرده بود. برای نمونه، مساحت یک جفت زمین در ایلام و کرمانشاه با یک جفت زمین در فارس تفاوت داشت. در همان منطقه نیز اندازة یک جفت زمین آبی با یک جفت زمین دیم متفاوت بود. مزایای اصلاحات ارضی نصیب اقشار مسلط جامعة روستایی شد و جامعة ایلات و عشایر حتی بخش عمده‌ای از جامعة روستایی که در مناطق کوهستانی و فاقد زمین‌های مناسب کشاورزی اسکان داشتند از مزایای آن محروم ماندند. در بسیاری از روستاها، ازجمله در اسکان ایلام، در عمل تغییر بارزی ایجاد نشد. مسئلة تفکیک زارع صاحب نسق از کارگر کشاورزی و خرده‌مالک از کشاورز صاحب نسق، از ابهامات اصلاحات ارضی در غرب ایران به‌شمار می‌رفت. از جمله دستاوردهای برنامة مذکور، الغای نظام ارباب رعیتی، ارتقای جایگاه کشاورزان فاقد زمین به خرده‌مالک و تبدیل طبقة برزگران (نیروی کار رعیتی) به کارگران کشاورزی بود. اصلاحات ارضی، نیروی کار غیرمولد رعیتی را برای ورود به بخش تولیدی مهیا ساخت، اما به‌دلیل فقدان شرایط تولیدی در مناطق روستایی، بخشی از نیروی کار روستایی مجبور به مهاجرت به مناطق شهری شد و بخشی نیز در مناطق روستایی بیکار شدند. مسائل و مشکلاتی چون: عدم توانمندی مالی کشاورزان (خرده‌مالکان جدید) برای بهره‌برداری از زمین، بی‌عدالتی در تقسیم زمین‌ها، حذف زنان از نظام مالکیت زمین، حل نشدن مسئلة ارباب غایب و مهم‌تر از همه فقدان شرایط تولیدی در روستاها سبب شد که اصلاحات ارضی ایران در رسیدن به اهدافش ناکام بماند. از سال 1341 ش. تا 1345 ش. در غرب ایران قحطی بود؛ به‌عبارتی، پیامد مستقیم اصلاحات ارضی، برهم خوردن ساختار کشاورزی و قحطی محصول بود.

 

هدف کلی این برنامه

 

اصلاحات ارضی، نظام سنتی کشاورزی را تغییر داد؛ بنابراین، حدود یک دهه زمان لازم بود تا ساختار جدید جایگزین نظام ارباب رعیتی شود. هدف کلی این برنامه، فراهم کردن شرایط مساعد برای رونق تولید بود؛ اما به‌دلیل فقدان زیرساخت‌های مناسب برای تولید، به‌استثنای مجتمع‌های بزرگ کشت و صنعت که با سرمایه‌گذاری کلان بخش دولتی ایجاد شدند، در سایر بخش‌های تولیدی خرد و خانگی موقعیت چندانی به‌دست نیامد. در ایران سیاست توزیع منابع پیوند تنگاتنگی با مفهوم عدالت اجتماعی داشت. پیامد جایگزینی سیاست‌های سرمایه‌داری (تولیدی) برای جامعه‌ای که اکثریت جمعیت آن در شرایط غیرتولیدی زندگی می‌کردند، نارضایتی اجتماعی بود. نیروی کار و توده‌های اجتماعی در انقلاب اسلامی ایران سیاست‌های حمایتی و عدالت اجتماعی را جستجو می‌کرد.

 

[1]. کرمی، شایان‌، دکترای تاریخ ایران بعد اسلام.

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش