آشنایی با اصول حاکمیت شرکتی بانک‌های اسلامی در مقایسه با بانک‌های متعارف

آشنایی با اصول حاکمیت شرکتی بانک‌های اسلامی در مقایسه با بانک‌های متعارف[1]

 

حاکمیت شرکتی مجموعه‌ای از نظام‌‌ها و فرآیندهایی است که با استفاده از ابزارها و سازوکارهایی موجب دست‌یابی به اهدافی همچون پاسخ‌گویی، شفافیت، عدالت و رعایت حقوق ذی‌نفعان می‌شود. با توجه به منافع حاکمیت شرکتی در نظام بانکی و رشد قابل توجه فعالیت نهادهای مالی تأمین‌کننده خدمات بانکداری منطبق بر شریعت میان کشورهای مسلمان و غیرمسلمان‌، می‌توان اظهار داشت که چارچوب حاکمیت شرکتی اسلامی و بهبود آن در بانک‌ها و نهادهای اسلامی به‌عنوان یک اصل ضروری برای اطمینان از تداوم و موفقیت و رشد آن‌ها در فضای رقابتی موجود از اهمیت قابل توجهی برخوردار می‌باشد. ساختار حاکمیت شرکتی اسلامی با رعایت معیارهایی چون ارزش‌های اخلاقی و حفظ حقوق و منافع تمامی ذی‌نفعان (نه فقط سهام‌داران) در چارچوب قوانین شریعت نسبت به نظام بانکداری متعارف متمایز بوده، لذا اجرا و پیاده‌سازی و رعایت صحیح و واقعی حاکمیت شرکتی نیازمند به مدیریت صحیح و نظارت اسلامی در بانک‌ها می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد، کنترل ونظارت شرعی، حسابرسی شرعی و مقررات داخلی بانک‌های اسلامی از فاکتورهای مهم ساختار حاکمیت شرعی در بانک‌های اسلامی به‌شمار می‌رود. از این‌رو در این مقابله سعی شده است با روش تحلیلی- توصیفی پس از مروری بر مفهوم‌شناسی حاکمیت شرکتی در نهادهای مالی و ضرورت توجه به ‌آن، چالش‌های حاکمیت شرکتی معرفی و چارچوب و اصول حاکمیت شرکتی در بانک‌های اسلامی با توجه به اصول متعارف مورد بررسی قرار گیرد. در پایان نیز الزامات و پیشنهاداتی درخصوص پیاده‌سازی و بهبود یک الگوی حاکمیت شرکتی مؤثر ارائه شده است.

واژه‌های کلیدی: حاکمیت شرکتی، بانکداری اسلامی، هیأت نظارت شرعی، استانداردهای بین‌المللی حاکمیت شرکتی.

حاکمیت شرکتی مجموعه‌ای از نظام‌ها، فرآیندها و ساختارهایی است که با استفاده از سازوکارهای درون‌سازمانی نظیر هیأت‌مدیره، کنترل‌های داخلی اداری و حسابداری، حسابرسی داخلی و  مدیریت ریسک و نیز سازوکارهای برون‌سازمانی مانند نظارت قانونی، نظام‌های حقوقی، بازار سرمایه، نظارت سهام‌داران عمده، حسابرسی مستقل و مؤسسه رتبه‌بندی، در پی کسب اطمینان از رعایت حقوق ذی‌نفعان، پاسخ‌گویی، شفافیت و عدالت در واحد تجاری و مالی است. در این راستا، حاکمیت شرکتی اسلامی با توجه به رعایت معیارهایی چون ارزش‌های اخلاقی و حفظ منافع و حقوق تمامی ذی‌نفعان (نه فقط سهام‌داران) در چارچوب قوانین شریعت (امانت و عدالت) نسبت به نظام بانکداری متعارف متمایز بوده، لذا اجرا و پیاده‌سازی و رعایت صحیح و واقعی حاکمیت شرکتی نیازمند به مدیریت و نظارت اسلامی در بانک‌ها می‌باشد. از این‌رو، نظارت شرعی و لزوم هیأت نظارتی شریعت برای اطمینان از انطباق فعالیت‌ها با اصول شریعت در نظام بانکداری اسلامی یکی از مسایلی است که در حاکمیت شرکتی بانک‌های مذکور از اهمیت قابل توجهی برخوردار می‌‌باشد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که به‌دلیل ماهیت بانکداری اسلامی، الگوهای رایج حاکمیتی شرکتی در بانکداری مرسوم جهانی که براساس نظام دریافت و پرداخت بهر ه استوار است، مورد قبول جوامع اسلامی از جمله ایران نمی‌باشد. لذا الگوبرداری از نظام حاکمیت شرکتی نظیر آن‌چه که در کشورهای غربی مورد استفاده قرار می‌گیرد، کارایی چندانی نخواهد داشت. از سوی دیگر، استانداردها و اصول حاکمیت شرکتی ارائه‌شده توسط نهادهای بین‌المللی ازجمله OECD، کمیته بال و IFSB قابلیت انطباق با قوانین نظام بانکداری اسلامی کشورهای مختلف ازجمله ایران را دارد. بنابراین، اجرای این اصول در صورت رعایت دقیق قوانین یادشده با الزام بانک مرکزی و قانون‌گذاران می‌تواند منجر به افزایش کارایی و ایجاد یک حاکمیت شرکتی اسلامی و مؤثر گردد.

با این اوصاف می‌توان گفت، حاکمیت شرکتی مؤثر و مناسب، ضامن رعایت اصول شرعی و اعتقادی در بانکداری اسلامی، کاهنده ریسک‌های مالی ذی‌نفعان و کلان اقتصاد اسلامی و افزاینده کارایی و اثربخشی نظام بانکداری اسلامی است و بایستی به موضوع حاکمیت شرکتی نگاهی نظام‌مند داشت. از این‌رو تدوین و طراحی چارچب جامع حاکمیت شرکتی در بانکداری اسلامی که بایستی دربرگیرنده حقوق اقلیت سهام‌داران از جمله دارندگان حساب سرمایه‌گذاری باشد، الزامی است. در این راستا به‌منظور پیاده‌سازی یک الگوی حاکمیت شرکتی مؤثر به‌منظور کاهش ریسک‌های مالی و افزایش ثبات سیستماتیک در بانک‌های اسلامی ازجمله ایران، پیشنهادات زیر مطرح می‌گردد:

- اطمینان در ایجاد بستر و زیرساخت‌های لازم برای داشتن یک چارچوب نظام‌مند (اثربخش) حاکمیت شرکتی.

- برطرف نمودن چالش‌های نظارتی و کنترلی در استقرار حاکمیت شرکتی بانک‌ها. در این راستا، بایستی ساختار نظارت شرعی که توسط نهادهای ارائه‌دهنده خدمات مالی اسلامی اتخاذ می‌گردد، متناسب با اندازه‌، پیچیدگی و طبیعت فعالیت‌های آن‌ها باشد.

- بازبینی قوانین و رفع چالش‌ها و نواقص قانونی موجود در نظام حاکمیت شرکتی بانک‌ها. لذا پیشنهاد می‌شود که اجرای کدها و قوانین حاکمیت شرکتی برای نهادهای مالی اسلامی طبق قانون ایجادشده اجباری گردد. در این زمینه، مقامات نظارتی نیز بایستی استانداردهای لازم برای انطباق با کلیه قوانین و مقررات و همچنین مسئولیت‌‌های مربوط به حاکمیت شرکتی را منتشر نمایند.

- ایجاد نهاد و سازمان‌هایی به‌منظور تقویت حاکمیت شرکتی در بازارهای مالی اسلامی از طریق ارزیابی مستمر حاکمیت شرکتی و ایجاد یک سیستم رتبه‌بندی حاکمیت شرکتی برای بانک‌ها و نهادهای مالی منطبق با شریعت.

- ارتقای آموزش و سطح دانش مدیریتی در نظام بانکی به‌منظور حفظ منافع بانک و همچنین تحقق منافع کلیه ذی‌نفعان.

- افزایش سطح شفافیت و افشای اطلاعات (مسئولیت‌های هیأت‌مدیره) از طریق انتشار گزارش‌های حاکمیتی شرکتی به‌‌عنوان بخشی از گزارش‌های سالیانه بانک‌ها.

 

[1]. محرابی، لیلا، پژوهشکده پولی و بانکی مرکزی جمهوری اسلامی ایران.

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش