نقش شفافیت در تفسیر شرط رفتار عادلانه و منصفانه در حقوق بین‌الملل سرمایه‌گذاری

نقش شفافیت در تفسیر شرط رفتار عادلانه و منصفانه در حقوق بین‌الملل سرمایه‌گذاری[1]

شرط رفتار عادلانه و منصفانه با این‌که اخیراً به بخش جدایي‌ناپذیر اغلب معاهدات بین‌المللی سرمایه‌گذاری و متعاقب آن، داوری سرمایه‌گذاری بدل شده است، اما تعریف، محتوا و قلمرو آن محل بحث است. مراجع داوری به‌منظور نقض شرط مزبور اغلب بر عواملی چون عدم تبعیض، تناسب، موجه بودن، فرآیند منصفانه و ثبات نظم حقوقی تکیه کرده‌‌اند، اما پرداختن به عناصری چون شفافیت مورد انتقاد است. بنابراین، سؤال اصلی این است که شفافیت چه نقش و تأ‌ثیری بر تفسیر شرط رفتار عادلانه و منصفانه دارد. مطالعات نشان می‌دهد که شفافیت توسط مراجع داوری اغلب به‌عنوان یکی از عناصر شرط رفتار عادلانه و منصفانه تعریف شده و نقشی کلیدی در تفسیر شرط مزبور داشته است. مسائل مرتبط با شفافیت از نخستین مواردی است که در مراجع داوری درخصوص شرط رفتار عادلانه و منصفانه مدنظر قرار می‌گیرد و به‌زعم حقوق‌دانان و دیوان‌های داوری از مهم‌ترین عناصر متشکلة شرط مزبور است.

 

کلیدواژگان: حقوق بین‌الملل سرمایه‌گذاری، داوری بین‌المللی، رفتار عادلانه و منصفانه، شفافیت.

 

حقوق بین‌الملل سرمایه‌گذاری نوین همراه با سایر شاخه‌های حقوق بین‌المللی شاهد توجه فزایندة بازیگران این حوزه از حقوق به مقولة شفافیت است و این توجه فارغ از ارتباط اصل شفافیت با شرط رفتار عادلانه و منصفانه است. بنابراین، اصل شفافیت دارای ابعادی شده است که خود فی‌نفسه و به‌تدریج به‌سوی تعهدی الزام‌آور حقوقی پیش می‌رود. با این حال، این مقاله در پی یافتن نقش شفافیت در تفسیر شرط رفتار عادلانه و منصفانه و پا سخ به این پرسش بود که ‌آیا می‌توان بدون هیچ‌گونه تصریح معاهده‌ای، شفافیت را از ملزومات و شرایط شرط رفتار عادلانه و منصفانه دانست. بی‌گمان پاسخ به این پرسش تا حد زیادی مثبت است. هم رویة داوری بین‌المللی و هم نظریه‌پردازان حقوق بین‌الملل در موارد متعدد و گسترده‌ای عنوان داشته‌اند که شفافیت از عناصر شرط رفتار عادلانه و منصفانه است و هرگونه عملکرد غیرشفاف از سوی دولت میزبان، به نقض شرط رفتار عادلانه و منصفانه خواهد انجامید.

مطلاعات ‌آکادمیک و رویة علمی داوری بین‌المللی به‌منظور توجیه استدلال خود در تأثیر شفافیت بر شرط رفتار عادلانه و منصفانه به رشته‌های متعددی چنگ زده‌اند. این مبانی استدلالی اغلب براساس انتظارات مشروع سرمایه‌گذار تکیه دارد و از طریق این اصل، شفافیت را با شرط رفتار عادلانه ومنصفانه پیوند می‌زند. درواقع این ایده بیان می‌دارد که شفافیت از عناصر اصل انتظارات مشروع است و اصل اخیرالذکر نیز از ارکان اصلی شرط رفتار عادلانه و منصفانه است. بنابراین، شفافیت به‌طور غیرمستقیم از ملزومات شرط اخیرالذکر است. این نظر نمی‌تواند به‌طور قاطع مورد پذیرش واقع شود، چراکه لزوماً نمی‌توان در همة موارد این‌گونه ارتباط را ترسیم کرد و باید به این نظر نیز توجه نشان دادکه اصل شفافیت خود می‌تواند به‌طورمستقیم با شرط رفتار عادلانه و منصفانه ارتباط پیدا کند و درواقع عنصر ذاتی آن محسوب شود. به این دلیل بود که نگارندگان بر این نظر تأکید بیشتری دارند که میان اصل شفافیت و شرط رفتار عادلانه و منصفانه ارتباط ذاتی وجود دارد و شفافیت از ارکان اصلی شرط مزبور است. اساس این استدلال نیز است که رفتار و عملکرد غیرشفاف خود فی‌نفسه امر غیرعادلانه و غیرمنصفانه است و نیازی نیست برای توجیه آن به اصل انتظارات مشروع توسل جست.

استدلال دیگر، توجه به شفافیت به‌عنوان لوازم حمکرانی مطلوب و حاکمیت قانون است. این نظر نیز صرفاً در آن معنی از شفافیت قابلیت پذیرش دارد که به‌عنوان ابزاری برای اطلاع از مقررات شکلی دولت‌ها مطرح می‌شود؛ یعنی در همة ابعاد اصل شفافیت نمی‌توان با تکیه بر دو اصل حکمرانی مطلوب و حاکمیت قانون بیان کرد که شرط رفتار عادلانه و منصفانه مستلزم رعایت شفافیت است.

در پایان، هرچند نگرش دانشگاهیان و مراجع داوری سرمایه‌گذاری بین‌المللی با این نتیجه‌گیری همسو می‌نماید، و اغلب مطالعات به کشف پاسخی مثبت در خصوص ارتباط ناگسستنی شفافیت و شرط رفتار عادلانه و منصفانه منتهی می‌شود، اما نباید در بعد هنجارآفرینی حقوق بین‌المللی و در خصوص این‌که آیا اندراج شفافیت در شرط رفتار عادلانه و منصفانه بر‌آمده از قواعد عرفی و مسلمات حقوق بین‌المللی است، شتاب‌زده عمل کرد. بدون آن‌که به این یافته به‌عنوان حکم مسلم نگریسته شود، در هر پرونده و بسته به همان مورد خاص به پرسش مزبور پاسخ داد. نباید فراموش کرد که سایة عدالت و انصاف بر سر هر دو طرف دعوا گسترانیده شده و صرفاً یک طرف دعوا زیر این چتر آرمیده است.

 


[1]. شمسایی، محمد، استادیار بازنشسته دانشکدة حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)؛ حسینی آزاد، سید علی، دانشجوی دورة دکتری حقوق بین‌الملل عمومی دانشکدة حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش