رویکرد حقوقی به ترتیبات نوین در معاهدات سرمایه‌گذاری و تأثیر آن بر توسعه پایدار

رویکرد حقوقی به ترتیبات نوین در معاهدات سرمایه‌گذاری و تأثیر آن بر توسعه پایدار[1]

 

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی شریانی حیات پیشرفت اقتصادی کشورها محسوب می‌شود که امروزه نمی‌توان هیچ کشوری را بی‌نیاز از آن دانست. مسیر اصلی ورود این جریان سرمایه را معاهدات دو یا چندجانبة سرمایه‌گذاری تشکیل می‌دهند. مسیر اصلی ورود این جریان سرمایه را معاهدات دو یا چند جانبة سرمایه‌گذاری تشکیل می‌دهند. هرچند تا مدتی پیش هدف از جذب سرمایه‌گذاری خارجی و ورودی منابع مالی به کشور سرمایه‌پذیر، رشد اقتصادی در نظر گرفته می‌شد، با گذر زمان مشخص شد که تأکید بیش از حد بر رشد اقتصادی و بی‌توجهی به توسعة پایدار به مشکلات متعددی منجر می‌شود. با توجه به فضای جدید حاکم بر جریان سرمایه‌گذار خارجی و تجارت بین‌الملل، نیاز به تمهیدات جدید و متناسب با این تغییرات مبرم است. این تمهیدات که از آن‌ها با عنوان ترتیبات نوین یاد می‌کنیم، مانند سرمایه‌گذاری برای توسعه‌، همبستگی سیاست‌گذاری، پویا بودن، و ارتقای سرمایه‌گذاری و حمایت از سرمایه‌گذار، در پی ایجاد توسعة پایدار هم در زمینة اقتصادی و هم در زمینة محیط زیست و هم در سایر زمینه‌ها هستند. البته اجرایی شدن ‌آن‌ها نیازمند وجود نظام حقوقی منسجم با ضمانت اجر اهای مشخص برای نیل به اهداف موردنظر است. این مقاله درصدد است تا با رویکردی توصیفی و تحلیلی و با روش جامعه‌شناسی حقوقی، ابتدا مفهوم ترتیبات نوین سرمایه‌گذاری را که کمتر بدان پرداخته شده است، بررسی کند. در ادامه دریابد که این مفهوم چه ارتباطی با توسعة پایدار دارد. همچنین به کاوش در نظم حقوقی موجود در این زمینه چه در سطح ملی و چه در سطح بین‌المللی می‌پردازد و آثار ترتیبات نوین سرمایه‌گذاری بر توسعة پایدار را مطالعه می‌کند.

 

کلیدواژگان: ترتیبات نوین‌، تعهد به توسعه، توسعة پایدار‌، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی.

 

هرچند جذب سرمایه‌گذاری امری پراهمیت است، گذر زمان مشخص کرد که موضوع اخیر به‌خودی خود لزوماً امری مطلوب نیست. توجه به توسعة پایدار موجب شد تا ذهن اندیشمندان و سیاست‌گذاران به‌تدریج متوجه تأثیر سرمایه‌گذاری مستقیم و شیوة اعمال آن بر محیط زیست و منابع طبیعی شود. ترتیبات نوین سرمایه‌گذاری در حال ظهورند و چاره‌ای جز اعتراف به گسترش آن‌ها وجود ندارد. ترتیبات نوین در پی ایجاد چارچوبی گسترده، مستحکم به‌هم‌پیوسته برای توسعه است و صرف ایجاد این چارچوب، فارغ از آن‌که به هر میزان استادانه طراحی شده باشد، مطلوب نیست، بلکه این ترتیبات باید به‌صورت جدی وارد گفتمان اقتصادی و سیاست‌گذاری کشورها شود. ترتیبات نوین که در مرکز خود، دست‌یابی به توسعة پایدار زیست‌محیطی و اقتصادی را به‌عنوان هدف غایی دنبال می‌کنند، هرچند به‌ خودی‌خود مفهوم کاملاً نوینی نیستند، تاکنون ‌آن‌‌چه که باید و شاید به آن‌ها توجیه نشده است و به طریقة نظام‌مند وارد سیاست‌ اقتصادی کشورها، برنامه‌های سرمایه‌گذاران و معاهدات سرمایه‌گذاری نشده‌اند. ترتیبات نوین سرمایه‌گذاری برای دست‌یابی به همبستگی اقتصادی برای دست‌یابی به اهداف توسعه‌محور و ورود به تدابیر توسعه، گسترش مفهوم سرمایه‌گذاری مسئولانه از سوی بخش خصوصی و نهادینه کردن مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها تلاش می‌کنند. حوزة مربوط به ترتیبات نوین را، هم به‌علت آن‌که تاکنون توجه کافی به آن نشده است و هم به علت گستردگی آن نمی‌توان به‌طور کامل و به‌صورت مصداقی مشخص و معین کرد. اما، تلاش شد تا از دو روش مصداقی و معیاری در معرفی این مفهوم استفاده نشود. در روش مصداقی، دو دیدگاه در خصوص ترتیبات نوین سرمایه‌گذاری وجود دارد که یکی بیشتر بر جنبه‌های زیست‌محیطی تأکید می‌کند و دیگری بر جنبه‌های تجاری و اقتصادی؛ که این دو دیدگاه خود دیگر بر این مدعاست که مفهوم توسعة پایدار از تعریف سنتی آن گذار کرده است. اقتصاد سبز، رشد سبز و توسعه با کربن پایین، مهم‌ترین مصادیق ترتیبات نوین در حوزة دیدگاه‌ها محیط زیست‌محور و زنجیره‌های جهانی ارزش افزوده و مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، مهم‌ترین مصادیق موجود در حوزة دیدگاه تجارت محور است. البته اگر هریک از این دیدگاه‌ها به‌درستی به‌کار رود، لاجرم نتایج موردنظر حوزة دیگر را نیز در پی خواهد داشت: دو مسیر متفاوتی که مقصد مشترکی را دنبال می‌کنند. در روش معیاری باید به تغییر سیاست‌های ملی و بین‌المللی به‌منظور گنجاندن نظام‌مند ترتیبات نوین در برنامة اقتصادی دولت‌ها توجه کرد که در آن‌ها ترتیبات نوین به‌طور نظام‌مند قرار می‌گیرد. تنظیم مقررات متناسب، هدایت سرمایه در بخش‌های زیربنایی بدون دخالت بیش از حد دولت در فعالیت‌های سرمایه‌گذار خارجی، ایجاد فضای همکاری بین سرمایه‌گذار خارجی و فعالان بخش خصو صی داخلی، توجه به اشتغال‌زایی، آ‌موزش نیروی انسانی، ایجاد مشوق‌های مالیاتی و شفاف‌ بودن مقررات داخلی، مهم‌ترین معیارهایی است که می‌تواند به ایجاد ترتیبات نوین در سطح ملی منجر شود. اما مهم‌ترین ضابطه‌ای که وقوع تمامی موارد مذکور در سطح ملی وابسته به آن است، بر حق قانون‌گذاری دولت سرمایه‌پذیر و محافظت از آن تأکید دارد. در واقع نقش رو به گسترش و تأثیرگذار کشورهای در حال توسعه بر لزوم حفظ این حق صحه می‌گذارد. اغلب ادبیات موجود در زمینة سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و معاهدات مربوطه صرفاً بر حقوق اعطایی به سرمایه‌گذار خارجی و ایجاد تعهدات متفاوت برای دولت سرمایه‌پذیر تأکید دارند، بدون آن‌که به‌طور مناسبی به تعهدات سرمایه‌گذار بپردازند. در سطح بین‌المللی نیز علاوه بر لزوم ایجاد اقدامات هماهنگ بین‌الدولی برای رسیدن به توسعة پایدار از طریق ترتیبات نوین، لزوم همراه ساختن سرمایه‌گذاران خصوصی با جریان دولتی، انکارناپذیر است. در غیر این صورت به‌بار نشستن تلاش دولتمر دان به درازا خواهد کشید و نتیجه نامطمئن خواهد بود. در این سطح نیز، مفهوم مبنایی برای ثمربخش بودن تلاش‌های بین‌المللی، حرکت به سمت تغییر شیوة حکمرانی دولت‌ها به‌سوی د ولت‌های توسعه‌محور است. دولت‌های توسعه‌محور که خود را درگیر امور جزئی اقتصادی نمی‌کنند، بلکه شرایط لازم را برای توسعة اقتصادی و بسیج سرمایة بین‌المللی برای توسعة پایدار فراهم می‌آورند، ابزار بسیار مناسبی برای اجرای ترتیبات نوین خواهند بود. در نهایت و به‌طور خلاصه می‌توان گفت، ترتیبات نوین سرمایه‌گذار به مرحله‌ای از ضرورت رسیده‌اند که باید با رویکردی حقوقی در قالب حقوق قوام‌یافته یا سخت وارد نظام حقوقی بین‌المللی شوند و از مرتبه‌ای بالاتر از قوانین داخلی در معاهدات اعمال شوند که هم تضمین‌کنندة منافع سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر باشد و هم اصول و اهداف توسعة پایدار و قوانین مربوط به آن.

 


[1]. نیکبخت، حمیدرضا، استاد گروه تجارت بین‌الملل، دانشکدة حقوق دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران؛ بیک محمدی، میثم، کارشناس ارشد حقوق تجارت بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران؛ باقری، فرهاد‌، دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش