چالش‌های حقوقی و فقهی شناسایی و پذیرش جوینت ونچر قراردادی و قرارداد عملیاتی مشترک نفتی ایران

چالش‌های حقوقی و فقهی شناسایی و پذیرش جوینت ونچر قراردادی و قرارداد عملیاتی مشترک نفتی ایران[1]

 

امروزه‌، مشارکت در اجرای عملیات بالادستی نفت و گاز، امری گریزناپذیر است. این مشارکت می‌تواند در قالب جوینت‌ونچر شرکتی یا قراردادی صورت گیرد که در نوع اخیر، شخصیت حقوقی مجزایی ایجاد نمی‌شود. شناسایی و پذیرش جوینت‌ونچر شرکتی در ایران چندان بحث‌برانگیز نیست؛ زیرا در قالب شرکت‌های قانونی مشخص (موضوع مادة 20 قانون تجارت) توجیه می‌شود. وانگهی، رویکرد غالب در عملیات بالادستی نفت و گاز، عدم ایجاد شرکت و اتخاذ جوینت‌ونچر قراردادی است که روابط عرضی شرکای آن، از طریق «قرارداد عملیاتی مشترک» تنظیم می‌شود. پذیرش جوینت‌‌ونچر قراردادی و قرارداد عملیاتی مشترک در حقوق ایران‌، به‌لحاظ عدم تضریح قانونی و اختلاف آرای فقهی (به‌عنوان مبنای قوانین) با چالش‌های جدی روبه‌روست. در مقالة حاضر، تلاش شده است، این مشارکت‌های رایج نفتی‌، در پرتو نهادهای حقوقی شناخته‌شده و با لحاظ ضرورت‌های اجتماعی تحلیل شوند. بدین‌منظور، با مطالعة شرکت‌های عملی و مدنی، امکان تطبیق قراردادهای عملیاتی مشترک و جوینت‌ونچرهای قراردادی با هریک بررسی و مسئلة اعتبار و مشروعیت این قراردادها، تحلیل شده است. همچنین، نشان داده شده که به‌رغم مشابهت‌هایی که میان مشارکت‌های یادشده و شرکت عملی وجود دارد، تطبیق مذکور چندان دقیق نیست؛ اما می‌‌توان این مشارکت‌ها را در مفهوم گستردة شرکت مدنی تحلیل کرد و معتبر شناخت؛ با آن‌که قول مشهور فقهی‌، اقسام شرکت‌های مدنی (جز شرکت اموال) را مطلقاً باطل می‌داند.

 

کلیدواژگان: جوینت‌ونچر قراردادی‌، شرکت عملی، شرکت مدنی، قرارداد عملیاتی مشترک‌، مفاوضه.

 

آن‌گونه که از نظر گذشت، با تصریحات تصویب‌نامة اخیر هیئت وزیران در پیوند با «شرایط عمومی، ساختار و الگوی قراردادهای بالادستی نفت و گاز»، مسئلة شناسایی قرارداد عملیاتی مشترک و جوینت‌ونچر قراردادی در نظم حقوقی فعلی ایران، مفروغ‌ٌعنه است؛ اما ضرورت داشت که مبنا و مشروعیت این قراردادها، به سنجة قواعد و اصول بنیادین حقوق تحلیل شود؛ زیرا مصوبات دولت بعضاً متزلزل‌اند و امکان تغییر یا ابطال آن‌ها می‌رود. بدین‌منظور، قرارداد عملیاتی مشترک با دو نهاد حقوقی شرکت عملی و شرکت مدنی تطبیق داده شد. با وجود اختلاف‌نظر گسترده‌ای که میان حقوق‌دانان در ماهیت، احکام و آثار شرکت‌های عملی (موضوع مادة 220 قانون تجارت) وجود دارد، احراز دو عنصر «تابعیت ایرانی» و «اشتغال به فعالیت‌های تجاری»، به‌عنوان پیش‌شرط شمول حکم مادة 220 بر قرارداد عملیاتی مشترک و جوینت‌ونچر قراردادی، بسیار دشوار است. افزون بر این، به‌دنبال تطبیق جوینت‌ونچر قراردادی با مفهوم گروه منفعت اقتصادی (موضوع مادة 107 قانون برنامة پنج‌سالة پنجم) که باوجود شناسایی مسئولیت تضامنی شرکا در پی فعالیت تجاری، قائل به عدم ایجاد شخصیت حقوقی است؛ امکان تطبیق با شرکت عملی، از آنی که هست هم ضعیف‌تر می‌شود. به‌علاوه، با توجه به دشواری‌هایی که نهاد شرکت عملی به‌دنبال دارد و با توجه به ضرورت انعقاد قراردادهای عملیاتی مشترک در صنعت نفت و گاز، در کنار دشواری تطبیق با شرکت عملی، مصلحت نیز ایجاب می‌کند که این راه سخت در پیش گرفته نشود.

در مبحث دوم مقاله، قراردادهای عملیاتی مشترک در پرتوی شرکت مدنی تحلیل گردید. روشن شد که در مجموعة این قراردادهای پیچیده، نشان‌هایی از شرکت‌‌های اموال، اعمال و وجوه می‌توان یافت؛ وانگهی، برای جلوگیری از تجزیة ماهوی قرارداد و حفظ هستی یک‌پارچة آن بهتر آن است با شرکت مدنی ترکیبی، یعنی مفاوضه تطبیق گردد و دلایلی بر درستی این تطبیق اقامه شد. در پی تطبیق، مسئلة مشروعیت و وجهة قانونی اقسام شرکت‌ها مطرح شد. با وجود آن‌که قول مشهور فقهی، تنها شرکت اموال را معتبر دانسته و سایر اقسام شرکت‌های مدنی را مطلقاً باطل می‌داند، تحلیل مبانی این نظر، دلایلی قوی بر ضعف هریک به‌دست می‌دهد و این نتیجه را ایجاد می‌کند که امروز، در پرتوی ضرورت‌های اجتماعی و اقتصادی و بنابر اصل حاکمیت اراده، نمی‌توان توجیهی منطقی بر بی‌اعتباری مشارکت‌های مدنی مذکور یافت.

سرانجام، به‌دنبال تحلیل‌های فوق، این نتیجه به‌دست ‌آمد که اگر قرارداد عملیاتی مشترک به‌عنوان عقدی مستقل، در سایة اصل ‌آزادی قراردادها شناسایی نگردد، باز هم صحت و اعتبار آن مخدوش نمی‌شود. این قرارداد را می‌توان نوعی شرکت مدنی در معنای عام کلمه دانست؛ البته در جامه‌ای جدید که قانون برنامة پنجم بر قامت آن دوخته است؛ یعنی در جامة گروه اقتصادی با منافع مشترک و با لحاظ مسئولیت تضامنی شرکا.

 


[1]. بهمنی، محمدعلی، استادیار دانشکدة حقوق، دانشگاه شهید بهشتی؛ حجتی کرمانی، روح‌الامین، دانشجوی دکتری حقوق نفت و گاز، دانشگاه شهید بهشتی (نویسنده مسئول).

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش